Krajobraz i skały

Część 1

Test na start: co już wiesz?

Odpowiadasz tylko raz, bez podpowiedzi. Nie szkodzi, jeśli czegoś nie wiesz. Ten test pokaże, co trzeba przeczytać najuważniej.

Wynik: 0 / 10

Część 2

Do przeczytania

Najpierw krajobraz, potem skały. Klikaj w kafelki, żeby sprawdzić się po drodze.

Czym jest krajobraz?

Krajobraz to wszystkie elementy przyrody i elementy stworzone przez człowieka, które widzimy wokół siebie.

elementy przyrody+elementy, które stworzył człowiek=krajobraz

Zgadnij: kto to zrobił, przyroda czy człowiek? Kliknij kafelek, żeby sprawdzić.

Zielone to przyroda, żółte to człowiek.

Zapamiętaj: krajobraz to nie to samo co przyroda. Przyroda to tylko to, co powstało samo. Krajobraz to wszystko, co widzisz, razem z domami, drogami i mostami.

Popraw w zeszycie: w definicji w zeszycie brakuje kawałka. Jest „wszystkie elementy stworzone przez człowieka”, a powinno być „wszystkie elementy przyrody i elementy stworzone przez człowieka, które widzimy wokół siebie”. Bez przyrody to nie byłby krajobraz!

Krajobraz naturalny i stworzony przez człowieka

Człowiek od bardzo dawna zmienia krajobrazy. Ważne jest, jak bardzo.

Krajobraz naturalny

Prawie same elementy przyrody: gęste lasy, jeziora, wysokie góry.
Człowiek zmienił go w niewielkim stopniu.
Na Ziemi zostało ich niewiele.
Przykład: krajobraz wysokich gór, np. Tatry z kozicami.

Krajobraz stworzony przez człowieka

Człowiek bardzo go zmienił i dodał nowe elementy: domy, drogi, pola uprawne, łąki.
Takich krajobrazów jest o wiele więcej niż naturalnych.
Przykłady: krajobraz wsi i krajobraz miasta.

Krajobraz naturalny (przyrodniczy)	Krajobraz stworzony przez człowieka
górski	miejski
leśny	wiejski
nadmorski	przemysłowy (fabryki, kopalnie)

Ciekawostka: oglądanie pięknych krajobrazów nas wycisza i cieszy mózg, tak jak ulubiona muzyka albo ulubione jedzenie. Dlatego wiele osób jeździ na wakacje w piękne miejsca.

Krajobraz wsi i krajobraz miasta

Na wsi widać, jak człowiek współpracuje z przyrodą. Dróg jest niewiele i są wąskie. Budynki są niskie. Wokół nich są pola uprawne, łąki i pastwiska, sady z drzewami owocowymi i gdzieniegdzie lasy. Ten krajobraz powstał dzięki rolnictwu, czyli pracy ludzi, którzy uprawiają ziemię i hodują zwierzęta (np. krowy).

Coraz częściej wieś zmienia się przez turystykę: pojawiają się hotele, ścieżki rowerowe i atrakcje dla turystów.

Krajobraz miasta jest zupełnie inny. Jest tu dużo budynków i ulic, mieszka wielu ludzi. Blisko siebie stoją wysokie domy, sklepy, szkoły, hotele, muzea, fabryki, jest wiele dróg i skrzyżowań. Widać osiedla bloków, biurowce, kamienice, budowle historyczne, rynki i place.

W mieście elementy stworzone przez człowieka zasłaniają przyrodę. Nawet parki i skwery pełne drzew zrobili ludzie, choć wyglądają jak las.

Najważniejsze cechy krajobrazu wsi	Najważniejsze cechy krajobrazu miasta
niskie, oddalone od siebie budynki	wysokie budynki blisko siebie
pojedyncze drogi, wąskie ścieżki	wiele asfaltowych ulic, place, rynki
pola, sady, łąki i pastwiska	parki i skwery

Jak są powiązane elementy krajobrazu?

Wszystkie elementy krajobrazu zależą od siebie. Jeśli zmieni się jeden, zmienią się też inne. Strzałka pokazuje, co od czego zależy.

rzeki→miasta

Ludzie potrzebują wody z rzek do picia. Dlatego nad rzekami powstało wiele miast.

las→zwierzęta

Las daje zwierzętom schronienie i pożywienie.

las→pola, łąki, pastwiska

Ludzie wycinają lasy i w ich miejscu robią pola, łąki i pastwiska.

Pomyśl: co się stanie z leśnymi zwierzętami, kiedy ludzie wytną las? Stracą dom i jedzenie. Muszą odejść gdzie indziej albo zginą.

Ukształtowanie terenu

Ukształtowanie terenu to wszystkie płaskie powierzchnie i nierówności na powierzchni Ziemi. Jest elementem krajobrazu. Tworzą je formy terenu.

wypukłe: wzniesienia

wyżej niż otoczenie

pagórki
wzgórza
góry

wklęsłe: zagłębienia

niżej niż otoczenie

doliny (długi kształt)
kotliny (zaokrąglony kształt)

płaskie: równiny

teren płaski albo lekko falisty

równiny

Pagórek, wzgórze czy góra? Liczy się wysokość

pagórekdo 50 m

wzgórzeod 50 do 300 m

góraponad 300 m

Na stokach gór trudno budować domy i uprawiać ziemię, bo teren jest bardzo nachylony.

Części wzniesienia

szczyt: najwyższe miejsce wzniesienia
stok: pochyły bok wzniesienia
podnóże: podstawa, od której mierzymy wysokość

Części zagłębienia

zbocze: nachylony bok doliny
dno: najniższa część doliny, czasem płynie nią rzeka

Dolina

Długie zagłębienie terenu. Może być szeroka i płytka albo wąska i głęboka. Głęboką trudno pokonać, dlatego ludzie budują nad dolinami mosty i wiadukty.

Kotlina

Zagłębienie bardziej zaokrąglone niż dolina. Prawie ze wszystkich stron otacza ją wyższy teren. Na jej płaskim dnie dobrze budować miasta, wsie i drogi.

Równina

Teren płaski lub lekko falisty. Najlepsze miejsce na miasta, wsie, drogi i pola.

Ciekawostka: krater meteorytowy to kotlina z kosmosu. Powstaje, gdy w Ziemię uderzy meteoryt, czyli kosmiczna skała. Krater może mieć nawet 200 m głębokości: zmieściłby się w nim drapacz chmur o 60 piętrach.

Czym jest skała?

Skała to naturalny materiał budujący powierzchnię Ziemi. Składa się z minerałów.

Jeśli skała to ciasto, to minerały są jak jego składniki. Widać je gołym okiem albo pod lupą. Mogą mieć różne kolory.
Skały pokrywają całą powierzchnię lądów i dno mórz i oceanów.
Nawet piasek na plaży to skała.

Cztery cechy skał

Po tych cechach rozpoznajemy, jaką skałę mamy w ręku.

Barwakolor: szara, brązowa, czarna, czerwona albo wielobarwna

Spójnośćczy kawałki trzymają się razem (zwarta), czy się kruszą i rozsypują

Twardośćczy trudno ją zarysować i rozbić, czy da się ją formować w dłoniach

Odporność na wodęczy długo opiera się wodzie, czy szybko się w niej rozmywa

Sztuczka z octem: czasem skałę skrapia się czymś bardzo kwaśnym, np. octem. Przy niektórych skałach ocet delikatnie się pieni. Tak rozpoznasz wapień.

Skały luźne, zwięzłe i lite

luźne (sypkie)Osobne ziarenka. Nawet mokre nie zrobią trwałej kulki.

Piasek

jasny, bo zbudowany z jasnych minerałów
luźny, osobne ziarenka skalne
ziarenka bardzo twarde
woda ich nie rozmywa, ale łatwo między nimi przepływa

Żwir

różne barwy, często jasny lub szarawy
luźny, ziarna większe niż piasek
ziarna twarde
woda ich nie rozmywa, ale łatwo między nimi przepływa

zwięzłeSuche twardnieją, ale da się je pokruszyć w dłoniach. Mokre są plastyczne: ulepisz kulkę lub wałek. W wodzie po kilkunastu minutach się rozmywają.

Less

żółtawy lub jasnobrunatny
zwięzły, ale suchy łatwo się rozsypuje
miękki
woda łatwo go rozmywa

Glina

najczęściej brązowa
zwięzła, ale łatwo się kruszy
miękka, łatwo ją ugnieść lub rozbić
woda łatwo ją rozmywa

liteMocno połączone minerały. Nie rozkruszysz ich w dłoni ani nie rozmiękczysz wodą. Niektóre trudno rozbić nawet młotkiem.

Węgiel

czarny lub czarnoszary, z połyskiem
lity, ale dość kruchy
raczej miękki, łatwo go zarysować
nie rozmywa się, ale może nasiąkać wodą

Piaskowiec

najczęściej żółty, czerwony lub szary
lity: to sklejone ziarna piasku
często twardy
odporny na wodę, nie rozpuszcza się łatwo

Wapień

jasny: biały, kremowy lub szary
lity, trudny do rozbicia
średnio twardy, można go zarysować
rozpuszcza się bardzo wolno; polany octem pieni się

Granit

szary lub różowawy, widać ziarna minerałów w różnych kolorach
lity, trudny do rozbicia
bardzo twardy, trudno go zarysować
bardzo odporny, nie rozpuszcza się i nie rozmywa

Jak odróżnić piasek od gliny? Zwilż i spróbuj ulepić kulkę. Z gliny się uda, piasek się rozsypie.

Uważaj na piasek i piaskowiec! Piasek to skała luźna (sypkie ziarenka). Piaskowiec to skała lita: te same ziarenka, ale sklejone w twardy kamień.

Do czego wykorzystujemy skały?

piasek → szkłopiasek stopiony w wysokiej temperaturze

glina → cegłacegła to wypalona glina

żwir i piasek → betoni do wzmacniania dróg

granit → blat kuchennybo jest bardzo twardy i odporny na wodę

Część 3

Test po nauce

Kliknij odpowiedź. Jeśli się pomylisz, dostaniesz podpowiedź i możesz spróbować jeszcze raz. Liczą się odpowiedzi dobre za pierwszym razem.

Dobrze za pierwszym razem: 0 / 12

Część 4 · dla rodzica

Pytania ustne

Zadawaj pytania na głos. Odpowiedź wzorcowa jest schowana pod pytaniem. Zaznacz, jak poszło: na dole zobaczysz podsumowanie.

Zaznaczone: 0